Trauma en het brein

Het driedelig brein

Een manier om te begrijpen hoe het brein reageert op stress en gevaar, is via het model van het driedelig brein van neurowetenschapper Paul MacLean (1967). Hij beschreef het brein als opgebouwd uit drie lagen, die evolutionair gezien boven op elkaar zijn gegroeid. Hoewel het model een versimpelde weergave van de werkelijkheid geeft, is het een handig model omdat het op een laagdrempelige manier inzicht geeft in hoe het brein werkt en wat de impact  van trauma is op het brein.

Het driedelig brein bestaat uit:

• Het reptielenbrein: overleven
  Dit is het oudste deel van het brein, gelegen in de hersenstam. Het regelt automatische lichaamsfuncties zoals ademhaling, hartslag en spierspanning. Bij acuut gevaar neemt dit deel het over en activeert het een overlevingsreactie.
• Het zoogdierenbrein: voelen en verbinden
  Boven de hersenstam ligt het limbisch systeem, dat onder andere betrokken is bij emoties, geheugen, motivatie en sociale ervaringen. De amygdala en hippocampus, twee hersengebieden die verderop worden uitgelegd, maken hier onderdeel van uit en worden sterk beïnvloed door stress.
• Het denkende brein: begrijpen en reguleren
  Het jongste deel van ons brein is de neocortex, met de prefrontale cortex als belangrijkste gebied voor redeneren, plannen, reguleren en zelfreflectie. Het Broca-spraakcentrum ligt ook in dit gebied en is betrokken bij spraak en taal.

Als er geen gevaar dreigt en je je rustig voelt, werken de verschillende hersengebieden goed samen. Maar bij grote stress, zoals bij een ingrijpende gebeurtenis of chronische onveiligheid, neemt het reptielenbrein het stuur over. Het reptielenbrein denkt niet, het handelt. De hogere hersendelen worden dan tijdelijk uitgeschakeld om te kunnen overleven. Op korte termijn is dit helpend om te overleven, maar op de lange termijn kan het zorgen voor aanhoudende spanning, schrikreacties en een kleinere Window of Tolerance. 

Hersengebieden die worden beïnvloed door stress

Er zijn met name vier hersengebieden die sterk worden beïnvloed door stress.

• De amygdala: de alarmbel
  De amygdala scant voortdurend of iets veilig of onveilig is. Als er gevaar wordt gesignaleerd, slaat de amygdala alarm en stuurt stresssignalen door je hele lichaam. Dit gebeurt razendsnel, zonder tussenkomst van je denkende brein. Het helpt je om te overleven – maar zorgt er ook voor dat je lichaam en geest langdurig in een staat van paraatheid kunnen blijven.
• De hippocampus: geheugen en tijdsbesef
  De hippocampus helpt om ervaringen te ordenen in tijd en samenhang. Onder stress werkt dit gebied minder goed, waardoor herinneringen aan ingrijpende gebeurtenissen soms als losse stukjes worden opgeslagen: beelden, geluiden of gevoelens zonder duidelijk begin of einde. Als zo’n stukje herinnering later getriggerd wordt, kan het voelen alsof het verleden zich opnieuw afspeelt in het heden.
• De prefrontale cortex: het denkende brein
  Dit deel van je brein is verantwoordelijk voor functies zoals concentreren, plannen, logisch nadenken en het reguleren van je emoties. Onder grote stress schakelt dit gebied deels uit. Dat kan betekenen dat je op zo’n moment moeilijk kunt nadenken, overweldigd wordt door emoties, of juist niets meer voelt. Achteraf voelt het soms alsof je ‘er niet bij was’ of herken je je eigen reactie niet.
• Het Broca-spraakcentrum: taal en spreken
  Het Broca-gebied is betrokken bij het omzetten van gedachten en gevoelens in woorden. Tijdens of vlak na een traumatische ervaring wordt dit gebied vaak minder actief. Dat verklaart waarom veel mensen op zulke momenten ‘met stomheid geslagen’ zijn of achteraf moeilijk kunnen vertellen wat er precies is gebeurd. Jezelf kunnen verwoorden is vaak ook moeilijk(er) als je wordt getriggerd, gedissocieerd bent of een herbeleving hebt. Ook dan is het Broca-gebied vaak minder actief. Je valt dan letterlijk stil. Dit is geen onwil, het is een automatische reactie van het brein dat in overlevingsstand staat.

Pas als het zenuwstelsel tot rust komt en je interne alarmbel stopt met rinkelen, ontstaat er vaak weer ruimte om te praten, te reflecteren en betekenis te geven aan wat er gebeurd is.

Wat kun je op de langere termijn merken?

Als je iets ingrijpends hebt meegemaakt, kan je zenuwstelsel langere tijd uit balans blijven. Je stresssysteem blijft dan als het ware ‘aan’ staan, voortdurend op de uitkijk voor mogelijk gevaar. Dat heeft ook invloed op je brein en kan verschillende klachten geven, zoals:

• Snel schrikken of voortdurend gespannen zijn
• Moeite met concentreren of je aandacht vasthouden
• Hevige emoties ervaren, of juist weinig voelen
• Geheugenproblemen of ‘black-outs’
• Moeite met keuzes maken of beslissingen nemen

Deze klachten zijn geen teken dat je gek bent of ‘stuk’. Ze zijn een logisch gevolg van een systeem dat alles op alles heeft gezet om te overleven, en sindsdien moeite heeft om te ontspannen.

Het brein is fexibel en kan herstellen

Het goede nieuws is: ons brein is flexibel. Het kan zich niet alleen aanpassen aan stress en onveiligheid, maar ook aan rust en veiligheid. Er is herstel mogelijk, stap voor stap, in jouw tempo, en waar nodig met hulp van anderen. Verschillende vormen van traumatherapie kunnen je hierbij ondersteunen, net als onze Hulpbronnen die bijdragen aan meer regulatie en je veerkracht vergroten.

Begrijpen wat er in je brein gebeurt, is daarnaast een belangrijke stap in elk herstelproces.