Oorzaken van dissociatie

Wanneer de hersenen te veel en te sterke prikkels krijgen om te verwerken, kunnen ze een gedeelte van het bewustzijn tijdelijk uitschakelen als vorm van bescherming. Je voelt dan bijvoorbeeld even geen pijn of emoties meer, of je raakt afwezig en reageert niet meer (goed) op je omgeving.

Dissociatie kan een reactie zijn op:

• Hevige emotionele en/of lichamelijke stress
• Hevige lichamelijke pijn
• Angst- en spanningsklachten
• Chaos en overprikkeling
• Onverwerkt trauma
• Slaaptekort en vermoeidheid
• Drugs- en/of alcoholgebruik
• Medische problemen, zoals hersenletsel en bepaalde vormen van dementie

Dissociatie kan heel kort duren, van enkele seconden tot minuten, maar in sommige gevallen ook veel langer. Dit is afhankelijk van de persoon, oorzaak en omstandigheden. Ook de mate van dissociatie kan erg verschillen.

Dissociatie als beschermingsmechanisme

Dissociatie kan optreden in reactie op heftige emotionele en lichamelijke gevoelens, en bij hoge niveaus van stress. Op zo’n moment vormt dissociatie een beschermingsmechanisme van het brein: je maakt tijdelijk minder bewust mee wat je voelt en wat er om je heen gebeurt. Een voorbeeld hiervan is geen pijn voelen wanneer je wél ernstig bent verwond, of geen emoties voelen als je net heftig nieuws hebt gekregen. 

Vooral wanneer je al op heel jonge leeftijd onveilige en zeer stressvolle situaties meemaakt, kan het brein leren om als het ware aan de realiteit te ontsnappen door deze te dempen, te vervormen of te vervagen. Dit beschermingsmechanisme kan vervolgens nog heel lang actief blijven en steeds weer getriggerd worden in situaties die als stressvol worden ervaren. 

Dissociatie als gevolg van onverwerkt trauma

Hoewel dissociatie een effectief beschermingsmechanisme kan zijn in heftige situaties, kan het een belemmering worden wanneer dissociatie op blijft treden in situaties die feitelijk niet bedreigend of overweldigend zijn, maar door je systeem wel nog zo worden ervaren. Dit komt regelmatig voor bij mensen met onverwerkt trauma.

Dissociatie kan dan getriggerd worden als je plots geconfronteerd wordt met iets dat aan een eerdere traumatische ervaring herinnert. Het kan ook ontstaan in situaties die bewust of onbewust stressvol voor je zijn, bijvoorbeeld naar de tandarts gaan, of reizen met het openbaar vervoer.